ਮਿਹਰਗੜ੍ਹ
ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹ।
ਬੋਲਾਨ ਦੱਰੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਿਹਰਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, 1974 ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ ਜੈਰਿਜ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਲੱਭਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਲੋਕ ਲਗਭਗ 7000 ਈ. ਪੂ. ਤੱਕ ਜੌਂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਉਗਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਬ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਖੇਤੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।
ਇਸ ਦੇ ਕੱਚੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇ; ਇਸ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿੱਪੀ ਅਤੇ ਲਾਜਵਰਦ ਦੇ ਮਣਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਕਪਾਹ ਬੁਣਦੇ, ਅਤੇ ਕਮਾਨ-ਬਰਮੇ ਨਾਲ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਦੰਦ-ਇਲਾਜ।
ਮਿਹਰਗੜ੍ਹ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਧ ਸਭਿਅਤਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਗੀ।
ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਥਾਂ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਾਅ ਉੱਤੇ: ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ 150 ਹੈਕਟੇਅਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ 23,500 ਲੋਕ।
ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, 'ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿੱਬਾ', ਵੱਡੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੱਤ ਸੌ ਖੂਹਾਂ ਨਾਲ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡੀਐਨਏ ਦਿੱਤਾ।
ਲੂਣੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਸਿੰਧ ਸ਼ਹਿਰ, ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਨਾਲ।
ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਨਗਰ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡ, ਮਣਕਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ।
ਸੁੱਕੇ ਘੱਗਰ ਉੱਤੇ 'ਕਾਲੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ' ਦਾ ਨਗਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਦੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਹਵਨ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿੰਧ ਨਗਰ, ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।