ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ
ਉਹ ਨਗਰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਵਸਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ, ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ ਚਲਾਈ ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀਜ਼ੇ ਦਾ ਲਾਂਘਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।
ਕਰਤਾਰਪੁਰ, 'ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਨਗਰੀ', ਨਾਰੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 1522 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ: ਨਿੱਤ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਸਾਂਝਾ ਲੰਗਰ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਕ ਦੀ ਕਿਰਤ।
ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਲਈ ਝਗੜ ਪਏ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੰਡ ਲਏ; ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਕਬਰ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਵਸੋਂ ਦਰਿਆ ਰੋੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਬਣਵਾਇਆ।
1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹੇ ਤੋਂ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿਨਾਂ ਵੀਜ਼ੇ ਪੈਦਲ ਪਾਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੁਣ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਵੇਂ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।
ਲੋਕ
ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਖੋਖਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ, ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਿਖਾਈ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਬਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਥੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮਹਿਲ, ਬਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੇ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਦੇ ਮਾਤਾ।
ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ
The Kartarpur Corridor
Four kilometres across the borderScroll sideways to see the whole figure →
The corridor opened on 9 November 2019, for Guru Nanak's 550th birth anniversary, letting Indian pilgrims visit without a visa. India suspended it on 7 May 2025, after the Pahalgam attack, and it remained shut in 2026. Schematic, not to scale.