ਮੰਦਰ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਵਸਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉਸਾਰਿਆ, ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ।

ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਸਜਿਦ ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 1671–73 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ, ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। 1856 ਵਿੱਚ ਇਬਾਦਤ ਲਈ ਮੋੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬਾਰੂਦਖ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।

1665 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਬਹਾਰ ਇੱਥੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਕੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਤਖ਼ਤ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ।

1590 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਇਆ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।

ਉਹ ਨਗਰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਵਸਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ, ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ ਚਲਾਈ ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀਜ਼ੇ ਦਾ ਲਾਂਘਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।

ਜਮਨਾ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਗਭਗ 1685 ਤੋਂ 1688 ਤੱਕ ਰਹੇ, ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 52 ਕਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ।

1666 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।

ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਚਿੜੀਆਘਰ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਫੁੱਲ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ; ਵਿਆਹ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, 1921 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਬਣਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ।

1634–41 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣਵਾਈ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਟਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਮੁਗ਼ਲ ਮਸਜਿਦ।

ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪੰਜਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।

ਲੂਣ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਕਾਲ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਨਵਾਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਇਆ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਉਦੋਂ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1469 ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘੇ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਰਾ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ।

ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਰਹੇ।

ਜਿੱਥੇ ਦਸੰਬਰ 1704 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ, ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1710 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ।

ਬਿਆਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਨਗਰ, 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਾਉਲੀ ਨਾਲ। ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਛਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਜਿੱਥੇ 1664 ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣੇ ਨੇ ਕਈ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਜਦੋਂ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਂਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ 'ਬਕਾਲੇ' ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਨਾਲ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਚਲਾਇਆ।

ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਿੱਥੇ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕੱਲੇ ਗੁਰੂ ਭੁੰਜੇ ਸੁੱਤੇ। ਦੋ ਪਠਾਣ ਭਰਾ, ਨਬੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ, 'ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ', ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਕੱਢ ਲਿਆਏ।

ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਤਰਖਾਣ ਦਾ ਘਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਅਮੀਰ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ। 1521 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਸਬਾ ਲੁੱਟਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਿਸਤ ਦੋਆਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਇਆ ਨਗਰ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੇ 1635 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।

ਜਿੱਥੇ 1705–06 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਬੀੜ ਲਿਖਵਾਈ। 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇੱਥੇ ਚੇਚਕ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1664 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ (ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ)। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ 1675 ਵਿੱਚ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਕਲਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (ਸੀਸ ਗੰਜ)। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1716 ਵਿੱਚ ਕੁਤਬ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਮਿਲਣੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।