ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ

ਨਾਨਕ 1469 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਇ ਭੋਇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ, ਬੇਦੀ ਗੋਤ ਦੇ ਖੱਤਰੀ; ਮਾਂ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਾਨਕੀ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਕਥਾਵਾਂ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਾਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਪਾਹ ਦਾ ਧਾਗਾ ਗਲ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਜਨੇਊ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਮਿਲੇ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਕਿਹਾ।

ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਣੋਈਏ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦਿਵਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਦੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ। ਹਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ, ਲਗਭਗ 1499 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਏ; ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੁੱਬਿਆ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਖ਼ਰ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਬੋਲ ਸਨ: ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪਿਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਪੁਜੀ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ, ਨਿਚੋੜ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਉਹ ਨਾਲ ਲਿਆਏ: ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ।

ਫਿਰ ਉਹ ਤੁਰ ਪਏ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਬਾਬੀ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਾਲੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮੇ: ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਆਸਾਮ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮੱਕਾ ਅਤੇ ਬਗ਼ਦਾਦ। ਹਰ ਥਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ: ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਠਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ, ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਤਰੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਪਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸੌਂਵੋ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਖਾਓ ਜਿੱਥੇ ਰੱਬ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸੈਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਮੀਰ ਅਹਿਲਕਾਰ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦਾ ਭੋਜ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਲਾਲੋ ਤਰਖਾਣ ਦੀ ਕੋਧਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਚੋੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੱਕ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚੋਂ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ 1521 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸੈਦਪੁਰ ਲੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ, ਬਾਬਰਵਾਣੀ, ਮੁਗ਼ਲ ਜਿੱਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਖੀਂ-ਡਿੱਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਕੀਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਲੇਰ ਰੋਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ: ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਮੁੰਨੇ ਗਏ, ਵੱਢੇ ਗਏ ਗੱਭਰੂ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਭੁੱਲੇ ਰਾਜੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਕਾਰ: 'ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ'।

ਲਗਭਗ 1522 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਿਸਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ: ਦਿਨ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ; ਹਰ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਛਕਦੇ; ਹਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਤਿੰਨ ਅਸੂਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਖਾਏ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸਨ: ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ; ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ; ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਣਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 974 ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਨ।

1539 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਦ, 'ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਅੰਗ', ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋਤ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਝਗੜ ਪਏ ਕਿ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਮਿਲੇ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਅੱਧੇ-ਅੱਧੇ ਲੈ ਲਏ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਾਸੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਬਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਚਲੀ ਇੱਕ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਈ ਫੜਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਲੇ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦੇਈਂ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਜ਼ਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ। ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚਿੱਤਰਿਤ ਜੀਵਨੀਆਂ, 1733 ਦੀ ਬੀ-40 ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।