ਤੋ-ਯੋ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ, 4,500 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ, ਠਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਸਦ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਦੱਬ ਲਈ ਗਈ। ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਲੜਦਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਮਈ 1841 ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਲੱਦਾਖ਼ ਅਤੇ ਬਲਤਿਸਤਾਨ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੋਗਰਿਆਂ, ਲੱਦਾਖ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬਲਤੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਨੇ ਰੂਡੋਕ, ਗਰਤੋਕ ਅਤੇ ਤਕਲਾਕੋਟ ਲਏ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਸਿਆਲ ਆਇਆ, 4,500 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਠਰ ਗਈ ਅਤੇ ਰਸਦ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਅਤੇ ਲਹਾਸਾ ਤੋਂ ਕੁਮਕ ਲੈ ਕੇ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 12 ਦਸੰਬਰ 1841 ਨੂੰ ਤਕਲਾਕੋਟ ਨੇੜੇ ਤੋ-ਯੋ ਵਿਖੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਝੜ ਗਈਆਂ।
ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ, ਸਿੰਘ ਚੋਰਟੇਨ, ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਾਂਭ ਰੱਖੇ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, 1799 – 1842
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸੂਰ ਦੀ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੀਂਹ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗੇ।
ਕਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।
ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਧਾਵੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਸਰਹੱਦੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਦੀ ਜਹਾਦ ਲਹਿਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਹੈਸੀਅਤ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ।