بدلدی دھرتی
جنگلی گھاہ دے میدان اتے جنگل، راہ بدلدے دریا، جی.ٹی. روڈ اتے بچے ہوئے جانور۔
نہراں توں پہلاں
بار، جنگل اتے وہݨ بدلدے دریانہراں توں پہلاں پنجاب دا نزارا جنگلی اتے گھٹ ٹکیا ہویا سی۔ دریاواں وچکار بار سی، اچا، خشک گھاہ اتے جھاڑیاں دا علاقہ جتھے چرواہے پشو اتے اوٹھ چاردے سن اتے جتھے باغیاں اتے بھگوڑیاں نوں پناہ ملدی سی، اتے مالوے وچ لکھی جنگل، کنڈیالیاں جھاڑیاں اتے ڈھک دے رکھاں دا وڈا جنگل جتھے اٹھارھویں صدی وچ سکھ جتھے مغل اتے افغان فوجاں توں لکدے سن۔
دریا بھٹکدے رہے۔ بیاس کدے آپݨے وکھرے وہاا وچ چناب نوں ملݨ جاندا سی اتے اٹھارھویں صدی دے اخیر وچ ہی ستلج نال ملیا؛ راوی نے ہڑپہ نوں پچھے چھڈ دتا اتے لاہور دیاں کندھاں توں دور ہٹ گیا؛ گھگر-ہاکڑا، شاید ویداں دی سرسوتی، سک کے موسمی نالا بݨ گیا، آپݨے وہاا نال چولستان تک اجڑے ہڑپہ نگراں دی قطار چھڈ کے۔
دریا اج وی ہڑھ لیاوندے ہن۔ 1955، 1988، 2010 اتے 2023 دے برساتی ہڑھاں نے اک جاں دوہاں پنجاباں وچ پنڈ اتے کھیت ڈوب دتے، اتے ہر کجھ سالاں بعد ستلج، راوی اتے چناب کنڈھے توڑ دندے ہن، ایہہ یاد دواوندے کہ پنج پاݨی کدے پوری ترھاں وس نہیں آئے۔
جنگلی پنجاب
- ہریکے
- جتھے بیاس ستلج نوں ملدا ہے، 1953 وچ بݨے بیراج نے اتری بھارت دیاں سبھ توں وڈیاں جلگاہاں وچوں اک بݨائی، اک رامسر تھاں جتھے مدھ ایشیا اتے سائیبیریا توں ہزاراں مرغابیاں اتے ہنس سیال کٹدے ہن۔
- انھی دریائی ڈالفن
- سندھ دریا دی ڈالفن، بلھݨ، لگبھگ انھی، پنجاب دے بیراجاں توں ہیٹھاں سندھ وچ اتے ہریکے کول بیاس وچ اک نکی جہی گݨتی وچ بچی ہے، دنیا دیاں سبھ توں درلبھ ڈالفناں وچوں اک۔
- کالا ہرن اتے بشنوئی
- ابوہر دے آلے-دوالے بشنوئی پنڈ واسی، جنہاں دا دھرم جانور مارن اتے ہرے رکھ وڈھݨ توں ورجدا ہے، کالے ہرناں دے جھنڈاں دی راکھی کردے ہن، چڑھدے پنجاب دا راج-پشو۔
- لوݨ دی پہاڑی لڑی اتے اڑیال
- جہلم اتے سندھ وچکار لوݨ دی پہاڑی لڑی پنجاب اڑیال، اک جنگلی بھیڈ، دا گھر ہے، اتے کھیوڑا لوݨ کھاݨ دا، جو گھٹو-گھٹ مغل کال توں چل رہی ہے اتے دنیا دیاں سبھ توں وڈیاں وچوں دسی جاندی ہے۔
- چھانگا مانگا
- لاہور دے دکھݨ وچ، ریلاں لئی بالݨ دیݨ لئی 1866 توں انگریزاں ولوں لایا جنگل دنیا دے سبھ توں وڈے منکھ-لائے جنگلاں وچوں اک بݨ گیا۔
- چولستان اتے تھل
- دکھݨ-پچھم وچ چولستان ماروتھل اتے سندھ اتے جہلم وچکار تھل پنجاب دے روہی-تھل ہن، اوٹھاں، چرواہیاں، غلام فرید دی کوتا اتے دراور قلعے دے۔
رکھ
پنجاب دا آپݨا رکھ اتے چڑھدے پنجاب دا راج-رکھ: منجیاں، پہیاں اتے بوہیاں لئی سخت، گوڑھی لکڑ، اتے ہر کھیت دے بنے دی چھاں۔
ہندواں اتے بودھیاں لئی پوتر؛ کڑیاں ایس دے ٹاہݨیاں اتے تیاں دیاں پینگھاں پاوندیاں سن، اتے ایس دے کنبدے پتے ساوݨ دے گیتاں وچ بھرے ہن۔
پنڈ دی ستھ دا وڈا رکھ، جتھے بزرگ بیٹھدے اتے جھگڑے نبیڑے جاندے سن۔ 'بوہڑ ورگا بندا' اوس نوں کہندے ہن جو دوجیاں نوں چھاں دندا ہے۔
کوڑا شفا دیݨ والا رکھ: ایس دیاں ٹاہݨیاں پنڈ دا داتݨ سن، اتے بچا جمݨ اتے ایس دے پتے بوہے اتے بنھے جاندے سن۔
خشک میدان اتے بار دی کنڈیالی ککر، بکریاں اتے اوٹھاں دا چارا؛ ایس دا داتݨ دند صاف کردا سی۔
بیری، جس دے کھٹے بیر بچے چوری توڑدے سن۔ کئی پراݨیاں بیریاں گوردواریاں وچ ستکاریاں جاندیاں ہن، اوہناں وچ امرتسر دی دکھ بھنجنی بیری۔
خشک پچھم دا سخت-جان رکھ۔ ساہباں نال بھجدیاں مرزا جنڈ ہیٹھ سوں گیا، اتے اوس دے بھراواں نے اوس نوں اوتھے ہی مار دتا۔
نہراں اتے کھوہاں دے نال لایا جاندا؛ ایس دا پھل مئی وچ پکدا ہے، اتے ایس دیاں لچکیلیاں چھمکاں ٹوکریاں وچ بݨیاں جاندیاں سن۔
پنچھی
باز، چڑھدے پنجاب دا راج-پنچھی۔ گرو گوبند سنگھ گٹ اتے چٹا باز بٹھا کے سواری کردے سن اتے 'چٹے بازاں والا' وجوں یاد کیتے جاندے ہن۔
برساتی بدل گھرن اتے نچدا ہے؛ ساوݨ دے گیتاں وچ ایس دی کوک دور گئے ماہی نوں گھر بلاوندی ہے۔
ہر وہڑے اتے کھوہ دی گھوں-گھوں کردی گھگی، پنجابی لوریاں اتے پیار دے گیتاں دا کومل پنچھی۔
لاہور اتے امرتسر دیاں چھتاں اتے کبوتر اڈاوݨا، جتھے شوکین آپݨیاں ٹکڑیاں دیاں دوڑاں لاوندے اتے ورودھیاں دے کبوتر بھرما لیاوندے ہن۔
جانور
نیلی-راوی مجھ اتے ساہیوال گاں پنجاب دیاں نسلاں ہن؛ لسی اتے گھو لئی ددھارو چنگی مجھ پروار دا ماݨ سی۔
نہراں توں پہلاں اوٹھ چارن والے دریاواں وچکار خشک بار پار کردے سن؛ اوٹھ اج وی چولستان اتے تھل وچ گڈے کھچدے اتے ہل واہندے ہن، اتے میلیاں وچ نچدے ہن۔
فصلاں
دیوالی توں بعد بیجی اتے وساکھی نوں وڈھی، اوہ فصل جس دوالے سارا سال گھمدا ہے، اتے اہی کارن ہے کہ پنجاب نوں ان-بھنڈار کہا جاندا ہے۔
پنڈ دے ویلݨے وچ پیڑ کے گڑ وچ ابالیا جاندا، گوڑھا گڑ جو شگن وجوں دتا اتے سیال وچ کھادھا جاندا ہے۔
جی. ٹی. روڈ
پشاور توں دلیاتراپتھ، اتری راہ، موریاں دے یگ وچ تکشلا توں گنگا دے میدان تک پنجاب وچوں لنگھدا سی۔ شیر شاہ سوری نے 1540ویاں وچ ایس نوں بنگال توں سندھ تک شاہی سڑک وجوں مڑ بݨایا، ہر پڑاا اتے کھوہاں، رکھاں اتے سراواں نال، اتے مغلاں نے ایس اتے کوس مینار لائے، ہر کوس اتے برج، جنہاں وچوں کئی اج وی پنجاب اتے ہریاݨے وچ کھڑھے ہن۔
مسافر نورمہل ورگیاں سراواں وچ آرام کردے سن، جو نور جہاں نے 1618–20 وچ بݨوائی، اتے دوراہا اتے شنبھو۔ انگریزاں نے ایس نوں گرینڈ ٹرنک روڈ بݨایا؛ کپلنگ نے ایس نوں 'زندگی دا دریا' کہا۔ اج ایہہ بھارت وچ قومی شاہراہ 44 اتے پاکستان وچ N-5 ہے، اتے اج وی پنجاب دی ریڑھ، پشاور، راولپنڈی، لاہور، امرتسر، جالندھر، لدھیانہ اتے انبالا توں دلی تک۔
1947 وچ ایس سڑک نے پورب اتے پچھم ول تردے شرنارتھیاں دے وڈے پیدل قافلے ڈھوئے، اک وار وچ لکھاں، لاشاں نال بھریاں گڈیاں کولوں لنگھدے۔ اج ایہہ چترے ٹرکاں اتے سڑک کنڈھے دے ڈھابیاں دی سڑک ہے جو ساری رات ڈرائیوراں نوں دال، روٹی اتے چاہ دندے ہن۔ امرتسر اتے لاہور وچکار ایہہ اٹاری اتے واہگا وکھے دو ٹکڑے ہے، جتھے 1959 توں دوہاں دیشاں دے سرحدی راکھے ہر شام بوٹ پٹکدی اتے اچیاں لتاں چکدی رسم وچ آپݨے جھنڈے اتاردے ہن، دوہیں پاسیں جوش نال بھریاں بھیڑاں ویکھدیاں ہن۔