ਜੁਗਨੀ
ਜੁਗਨੂੰ ਵਰਗੀ ਰੂਹ ਜੋ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਜੁਗਨੀ ਇੱਕ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਭਟਕਦੀ ਰੂਹ ਹੈ, ਜੁਗਨੂੰ, ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਬੰਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਅਤੇ ਕੀ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਟੇਕ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਕ ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਨਵੇਂ ਬੰਦ ਜੋੜਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜੁਗਨੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਪਿਆਰ, ਮੌਤ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਨਵੀਂ ਰੇਲ, ਕੋਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਤ।
ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ 1887 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੁਬਲੀ ਵਾਲੇ ਸਾਲ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ, ਬਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾ, ਜੁਬਲੀ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਖ਼ੌਲੀਆ ਬੰਦ ਗਾਉਂਦੇ ਫਿਰੇ, ਅਤੇ 'ਜੁਬਲੀ' 'ਜੁਗਨੀ' ਬਣ ਗਈ; ਹੋਰ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਹ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਲੀ ਦੇ ਗਾਇਕ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹ ਨੇ ਵੀ।
ਆਲਮ ਲੁਹਾਰ ਨੇ 1960ਵਿਆਂ ਅਤੇ 70ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੀ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਰਿਫ਼ ਲੁਹਾਰ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ, ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਜੁਗਨੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਬਾਣੀ ਗਾਉਣ ਲਈ ਸੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੀਰ-ਰਸ ਗਾਥਾ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਛੋਟੀ ਢੱਡ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਢਾਡੀ ਵਾਰ ਦੀ ਮਾਲਵਈ ਭੈਣ।
▶ ਵੇਖੋ
ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਉੱਡਦੇ ਛੋਟੇ, ਚੁਸਤ ਦੋਹੇ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਤਾਂਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੰਦ, ਆਸ਼ਕਾਂ ਜਾਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਗੀਤ, ਜੋ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਸਿਰਜਿਆ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਘਰਾਣਾ, ਆਪਣੇ ਦਲੇਰ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ।
▶ ਵੇਖੋ
ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਦਾ ਗਾਇਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਸਤਾਦ, ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਕਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, 1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਗੀਤ: ਲਾੜੇ ਲਈ ਘੋੜੀਆਂ, ਘਰੋਂ ਤੁਰਦੀ ਲਾੜੀ ਲਈ ਸੁਹਾਗ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਛੇੜਨ ਲਈ ਸਿੱਠਣੀਆਂ।
▶ ਵੇਖੋ
ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਲੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਤੁਕਬੰਦੀਆਂ, ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੱਚਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।
ਮੋਇਆਂ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਵੈਣ, ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਸੋਗ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀਆਂ ਹਨ।