ونڈ
اݨپچھاتا · وکیمیڈیاآزادی توں دو دن بعد ایلانی ریڈکلف لکیر نے لاہور اتے امرتسر وچکار پنجاب چیر دتا۔ کوئی اک کروڑ لوک ایس دے آر-پار بھجے، مسلمان پچھم ول اتے ہندو اتے سکھ پورب ول، اتے شاید پنج لکھ توں ویہ لکھ مارے گئے: پوریاں گڈیاں، پنڈ اتے ٹبر۔ تھوہا خالصہ وچ عورتاں نے چکے جاݨ دی تھاں کھوہ وچ چھالاں مار دتیاں؛ ملیرکوٹلے وچ، پوربی پنجاب دے قصبیاں وچوں اکلے، مسلمان بچے رہے۔
امرتا پریتم نے وارث شاہ نوں قبر وچوں اٹھݨ لئی پکاریا؛ منٹو نے ٹوبھا ٹیک سنگھ لکھی؛ فیض نے لکھیا کہ ایہہ اوہ سویر نہیں جس دی اڈیک سی۔ دوویں پنجاب اج وی ایہہ دکھ ہنڈھا رہے ہن۔
واہگا، اوہ سرحد جو 1947 نے بݨائی →
راولپنڈی وچ مارچ
قتل عام لکیر کھچݨ توں پہلاں ہی شروع ہو گیا۔ 2 مارچ 1947 نوں خزر حیات ٹواݨا دی سرکار ڈگݨ توں بعد لاہور، امرتسر اتے ملتان وچ فساد بھڑکے، اتے راولپنڈی دوالے دے پنڈاں وچ ہتھیاربند بھیڑاں نے سکھ اتے ہندو پرواراں اتے حملے کیتے۔ تھوہا خالصہ وچ نبے عورتاں نے چکے جاݨ دی تھاں کھوہ وچ چھالاں مار دتیاں۔ اوس مارچ راولپنڈی دے پنڈاں وچ ہزاراں مرے، اتے بچیاں دیاں کہاݨیاں انھاں توں پہلاں پورب پہنچ گئیاں۔
گڈیاں
ماونٹبیٹن نے آزادی دی تاریخ اگے کرکے 15 اگست کر دتی، اتے سرحد دو دن بعد ہی ایلانی گئی۔ اگلے ہفتیاں وچ لاہور اتے امرتسر وچکار لنگھدیاں شرنارتھی گڈیاں روکیاں گئیاں اتے سواریاں قتل کیتیاں گئیاں، اتے گڈیاں دوجے سرے صرف لاشاں لے کے پہنچیاں۔ نویں سرحد دے دوہیں پاسیں بدلے نے بدلے دا جواب دتا، اتے لکھاں دے پیدل قافلے ہفتیاں تک سڑکاں اتے تردے رہے۔
لوک
Who decided, who led, who drew the line
Leader of the Muslim League and founder of Pakistan, whose Lahore Resolution of 1940 asked for separate Muslim states.
India's first Prime Minister, who declared the goal of full independence on the banks of the Ravi at Lahore in 1929.
The last Viceroy of India, who brought independence forward to 15 August 1947 and kept the Punjab boundary secret until two days after it.
The British lawyer who drew the line through the Punjab in five weeks, having never been to India before.
The last British Governor of the Punjab, who ruled it directly from March to August 1947.
اݨونڈے پنجاب دا آخری پریمیار، جسنے مارچ 1947 تک مسلماناں، ہندواں اتے سکھاں نوں اک سرکار وچ جوڑی رکھیا۔
چار دہاکے اکالی دل دے آگو، گوردوارہ سدھار لہر، ونڈ اتے پنجابی صوبے دی مہم دوران۔
The Sikh leader who spoke for the Panth in the negotiations of 1946–47 and became India's first Defence Minister.
The Nawab of Mamdot, Muslim League leader in the Punjab and first Chief Minister of West Punjab.
The Congress leader who became the first Chief Minister of East Punjab in August 1947.
Pakistan's first Prime Minister, born at Karnal in the east of the Punjab, assassinated at Rawalpindi in 1951.
Where the line fell
Faith by district, 1941 censusHow the Punjab was divided
1858 – اجTwelve million on the move
Who crossed, and where toونڈ دی پوری کہاݨی
لکیر، قتل عام، ہجرت، یاداگست 1947 وچ پنجاب دو ٹکڑے کر دتا گیا۔ کوئی اک کروڑ لوکاں نے نویں سرحد پار کیتی، اتے لکھاں مارے گئے، شاید کتے ودھ۔ دوہاں پاسیاں دا ہر پروار ایس کہاݨی دا کوئی نا کوئی حصہ آپݨے نال لئی پھردا ہے۔
لکیر
جون 1947 وچ انگریزاں نے اعلان کیتا کہ ہندوستان ونڈیا جاویگا اتے 15 اگست تک ستا سونپ دتی جاویگی۔ سر سرل ریڈکلف، اک وکیل جو کدے ہندوستان نہیں آیا سی، دی اگوائی ہیٹھ ہدبندی کمشن نوں پنجاب اتے بنگال ونڈݨ لئی پنج ہفتے دتے گئے۔ اوس دا فیصلہ 17 اگست نوں، آزادی توں دو دن بعد، چھپیا۔
لکیر ضلعیاں اتے تہسیلاں دیاں ہداں نال چلی، لاہور پاکستان نوں اتے امرتسر اتے گرداسپر ضلعے دا بہتا حصہ بھارت نوں دندیاں۔ ایس نے پنڈاں، نہری پربندھاں اتے سکھ پوتر استھاناں نوں چیر دتا: ننکانہ صاحب اتے کرتارپور پاکستان وچ رہ گئے۔
قتل عام
ہنسا مہینے پہلاں شروع ہو چکی سی۔ مارچ 1947 وچ راولپنڈی اتے ایس دے پنڈاں وچ دنگیاں نے ہزاراں سکھاں اتے ہندواں نوں مار دتا، اتے تھوہا خالصہ وچ عورتاں نے چکے جاݨ دی تھاں کھوہ وچ چھالاں مار دتیاں۔ امرتسر وچ حال بازار سڑیا؛ لاہور وچ جون وچ شاہ آلمی بازار نوں اگ لا دتی گئی۔
اگست اتے ستمبر وچ قتل دوہاں پاسیاں توں جتھیبند قتل عام بݨ گئے: ہتھیاربند جتھیاں نے پنڈاں اتے شرنارتھی قافلیاں اتے حملے کیتے، اتے لاشاں نال بھریاں گڈیاں لاہور اتے امرتسر پہنچیاں۔ پنجاب وچ موتاں دے اندازے لگبھگ دو لکھ توں دس لکھ جاں ودھ تک ہن۔
سرحد پار
کوئی اک کروڑ لوکاں نے پنجاب دی سرحد پار کیتی، مسلمان پچھم ول اتے ہندو اتے سکھ پورب ول، تاریخ دے سبھ توں وڈے پرواساں وچوں اک وچ۔ میلاں لمے گڈیاں دے قافلے سڑکاں اتے ترے؛ ہور گڈی راہیں جاں پیدل آئے۔ اوہناں نوں دوجے پاسے بھج گئے لوکاں دے گھراں اتے زمیناں وچ وسایا گیا۔
سبھ توں ودھ عورتاں نے جھلیا۔ دوہاں پاسیاں توں ہزاراں نوں اگوا کیتا گیا، اتے بعد وچ بھارت اتے پاکستان نے برامدگی دی مہم چلائی جو اکثر عورتاں نوں جبری اوہناں پرواراں کول موڑدی سی جو اوہناں نوں نہیں چاہندے سن۔ اوہناں دیاں کہاݨیاں دہاکیاں بعد ہی سݨائیاں گئیاں۔
جنہاں نے انکار کیتا
ہر کسے نے قتل نہیں کیتے۔ ملیرکوٹلا، پوربی پنجاب دی مسلمان ریاست جس دے نواب نے 1705 وچ گرو گوبند سنگھ دے صاحبزادیاں لئی ہاا دا ناارا ماریا سی، سکھ-شانتی نال رہا۔ بہتے مسلماناں، ہندواں اتے سکھاں نے آپݨے گوانڈھیاں نوں لکا کے بچایا، اتے ایہہ کہاݨیاں وی دوہاں پنجاباں وچ یاد کیتیاں جاندیاں ہن۔
یاد
ونڈ بارے لگبھگ فورن لکھیا گیا: امرتا پریتم دی 'اج آکھاں وارث شاہ نوں'، فیض دی 'سبہ-اے-آزادی'، منٹو دیاں کہاݨیاں، خشونت سنگھ دا ٹرین ٹو پاکستان (1956) اتے راولپنڈی وچ سیٹ بھیشم ساہنی دا تمس۔ پروار ایس بارے گھٹ بولے۔
2000ویاں توں 1947 پارٹیشن آرکائیو ورگے موکھک تاریخ پراجیکٹاں نے ہزاراں چشمدیداں نوں ریکارڈ کیتا ہے، اتے امرتسر دے ٹاون حال وچ ونڈ عجائب گھر 2016 وچ کھلھیا۔ ہر شام واہگا اتے اٹاری وچ دوہاں دیشاں دے فوجی اوس سرحد اتے آپݨے جھنڈے اتاردے ہن جو 1947 نے بݨائی۔
سروت: اشتیاک احمد، د پنجاب بلڈیڈ، پارٹیشنڈ اینڈ کلینزڈ (2011)؛ یاسمین خان، د گریٹ پارٹیشن (2007)؛ اروشی بٹالیا، د ادر سائیڈ آف سائیلینس (1998)؛ 1947 پارٹیشن آرکائیو؛ وکیپیڈیا۔