ਵਿਦੇਸ਼ੀਂ ਪੰਜਾਬੀ
ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ।
ਡੇਢ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਦੇਸ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ: ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਲੰਕਾਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ, ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਹੁਣ ਸਾਊਥਾਲ ਤੋਂ ਸਰੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
1849 – 1947
ਦੋ ਪੰਜਾਬ
1947 – ਅੱਜ
ਦੋਸਾਂਝ ਕਲਾਂ ਦਾ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਬਣਿਆ, ਕਿਸੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੂਬੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ।
ਸਾਊਥਾਲ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹਦਾਇਤਕਾਰ, ਜਿਸਦੀ ਬੈਂਡ ਇਟ ਲਾਈਕ ਬੈਕਹਮ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਖਾਇਆ।
ਟੋਰਾਂਟੋ ਦਾ ਵਕੀਲ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ 2017 ਤੋਂ 2025 ਤੱਕ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਿਊ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਕਵਿੱਤਰੀ, ਜਿਸਦੀ ਮਿਲਕ ਐਂਡ ਹਨੀ ਇਸ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣੀ।
ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗਏ
ਮਲਾਇਆ ਤੋਂ ਬਰੈਂਪਟਨ ਤੱਕਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ
1857 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ: ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਚੌਕੀਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। 1896 ਤੋਂ 1901 ਵਿਚਕਾਰ ਮੋਂਬਾਸਾ ਤੋਂ ਲੇਕ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਤੱਕ ਯੂਗਾਂਡਾ ਰੇਲਵੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕੋਈ 30,000 ਕਾਮੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਤਰਖਾਣ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ, ਕੀਨੀਆ, ਯੂਗਾਂਡਾ ਅਤੇ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ 1960ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਅੱਗੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਚਲੇ ਗਏ।
ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ
1900ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮਰਦ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਪਾਰ ਗਏ। ਨਸਲਵਾਦੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1913 ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ 1914 ਵਿੱਚ 376 ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ, ਮੈਕਸੀਕਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਮੈਕਸੀਕਨ' ਪਰਿਵਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ।
1912 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ; ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ ਵਾਦੀ ਦੇ ਆੜੂਆਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਕਸਬਾ ਬਣਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ 1923 ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ, ਜਿਸਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ, 1946 ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪਲਟਿਆ, ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜਲਾ ਕਿਸਾਨ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੌਂਦ ਕਾਂਗਰਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।
ਬਰਤਾਨੀਆ
1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 1950ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1960ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ, ਢਲਾਈਖ਼ਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਏ: ਹੀਥਰੋ ਦੇ ਕੋਲ ਸਾਊਥਾਲ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਕੰਟਰੀ, ਲੈਸਟਰ, ਬ੍ਰੈਡਫ਼ੋਰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਮਿੱਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਜਦੋਂ 1960ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾ ਡੈਮ ਨੇ ਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਡੋਬ ਦਿੱਤਾ, ਬਹੁਤੇ ਉੱਜੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਆ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭੰਗੜਾ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਗਲੀ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ।
ਖਾੜੀ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ
1970ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੇਜੀ ਕਮਾਈ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਹੋਰ ਇਟਲੀ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਪੋ ਘਾਟੀ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਪੇਨ, ਯੂਨਾਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ।
2000ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਖਿੱਚੀ ਹੈ, ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਜੋਂ; ਓਂਟਾਰੀਓ ਵਿੱਚ ਬਰੈਂਪਟਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।
ਸਰੋਤ: ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਤਲਾ, ਦ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ (1999); ਕੈਰਨ ਲਿਓਨਾਰਡ, ਮੇਕਿੰਗ ਐਥਨਿਕ ਚੌਇਸਿਜ਼: ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਮੈਰੀਕਨਜ਼ (1992); ਬਰਤਾਨਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਨੀਨਾ ਵਰਬਨਰ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ।
How Punjabis spread round the world
Waves since the 1870sSikhs abroad today
Sikhs by country, 2020 estimates (the 2021 Canadian census counted about 771,800). Punjabi Muslims and Hindus went in the same waves, to Britain and the Gulf above all, and are not in these figures.