ਬਾਗ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 1984 ਤੱਕ।
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ
1469 – 1708
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਤਾ। ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ: ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲਿਆ ਗਿਆ।
ਰੰਘਰੇਟਾ ਸਿੱਖ ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸੀਸ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਏ। ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਰੰਘਰੇਟੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬੇਟੇ'।
ਦਮਦਮੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਬੀੜ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟੇ ਗਏ।
ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਗਈ, ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਤਪੱਸਵੀ ਤੋਂ ਜਰਨੈਲ। 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਰ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ, ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਵਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੱਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਗੁਰੂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹਫ਼ਤਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਹੈ।
ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ: ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੀਸ ਮੰਗਣ ਉੱਤੇ ਹਾਂ ਕੀਤੀ।
ਚਾਲੀ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਮੋੜਿਆ, ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਮਾਝੇ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ
1708 – 1799
ਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ 1726 ਵਿੱਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਆਈਆਂ, ਉਹ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੋ ਦਰਜਨ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਲੜੇ।
ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬੇਅਦਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਰਾਖਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਦਸੰਬਰ 1764 ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਏ।
ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਕੇਸ ਕਟਾਉਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1745 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਖੋਪਰੀ ਲਾਹੀ ਗਈ।
ਦੋ ਸਿੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮੁੱਕੇ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਚੁੰਗੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਲੜੇ।
1740 ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ।
ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਚਰਖੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ
1799 – 1849
ਰਾਵੀ ਦੀ ਬਾਰ ਦੇ ਖਰਲਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ 1857 ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਗੋਗੇਰਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1849 ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1856 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
1849 – 1947
36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਪਲਟਣ ਦੇ ਉਹਨਾਂ 21 ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਚੌਕੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਹਰ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਿਸ ਨੇ 1909 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਕਰਜ਼ਨ ਵਾਇਲੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪੈਂਟਨਵਿਲ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਿਆ।
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ। ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਿਆ।
ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਆਗੂ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1907 ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ, ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਠੱਤੀ ਸਾਲ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ।
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।
ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ 1940 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪੈਂਟਨਵਿਲ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਿਆ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਚਕਵਾਲ ਦਾ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਰ ਜਿਸ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਈਪਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੌਕੀ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕ੍ਰਾਸ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਬਣਿਆ।
ਮੋਗੇ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜੋ 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਟਿੱਬਾ ਸਾਂਭਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ, ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਫ਼ਸਰ ਜੋ 1965 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਬੀਆਰਬੀ ਨਹਿਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਹੈਦਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।
ਦੋ ਪੰਜਾਬ
1947 – ਅੱਜ
ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਕੋਲ ਦਾ ਲੜਾਕੂ ਪਾਇਲਟ, ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ।
ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਮੁਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸੱਦਿਆ, ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 6 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾੜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਵਾਰਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੱਭੇ। 1995 ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।