ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ
ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਜੋ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਲੰਗਰ ਨੂੰ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨੇਮ ਬਣਾਇਆ, ਸਤੀ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ।
ਅਮਰਦਾਸ 1479 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿੱਚ ਭੱਲਾ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀਹ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਲਗਭਗ ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਿੜਕਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਡੂਰ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ।
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੜਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਇੱਕ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਉਹ ਜੁਲਾਹੇ ਦੀ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ ਠੇਡਾ ਖਾ ਕੇ ਖੱਡੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਜੁਲਾਹੀ ਨੇ 'ਨਿਥਾਵੇਂ ਅਮਰੂ' ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰਦਾਸ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ 1552 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ। ਉਹ ਤਿਹੱਤਰ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।
ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ, ਬਿਆਸ ਕੰਢੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਉਲੀ ਪੁਟਵਾਈ, ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਚੁਰਾਸੀ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ, ਸਭ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਖੂਹ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ: 'ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਾਛੇ ਸੰਗਤ', ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਛਕਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਹਰੀਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਧਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਈ ਮੰਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਥਾਪੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਤੀ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ, ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਬ ਅਤੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਅਨੰਦੁ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਜਵਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ। ਉਹ 1574 ਵਿੱਚ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
ਰਵਾਇਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਇਕੱਠ ਮਿੱਥਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਸਾਖੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 146 ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 52 ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁੜੀਮਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲੇ।
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ
ਜੁੜੇ ਹੋਏ
ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਚਲਾਈ ਰੱਖਿਆ।
ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਲਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ, ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਧੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਿਹਾ।
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜਪੋਸ਼ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ ਅਤੇ 1586 ਤੋਂ 1598 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
The Gurus' family tree
How the Guruship passedScroll sideways to see the whole tree →
Guru Gobind Singh's four sons, the Sahibzade, were all killed in 1704; in 1708 he passed the Guruship to the scripture and to the Khalsa. Guru Nanak passed over his own sons for his disciple Lehna, renamed Angad; Angad did the same. From Guru Ram Das on, the Guruship stayed in the Sodhi family, but not always with the eldest: Prithi Chand, Dhir Mal and Ram Rai each set up rival claims.
Painting of an astrologer and holy men, possibly depicting Guru Amar DasMusée Guimet, Paris · photo Attributed to 'Ali Quli Jabbadar (fl. late 17th-early 18th C (Wikimedia Commons) ↗
Painting of Guru Amar Das, Pahari, ca.1830–50Museum Rietberg, Zurich · photo Wikimedia Commons (Wikimedia Commons) ↗