ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ
ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ, ਗ਼ੌਰੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ; ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ।
ਅਣਪਛਾਤਾ · ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ1001 ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੇੜੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਗ਼ੌਰੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ, ਮੰਗੋਲ, ਤੈਮੂਰ ਅਤੇ ਲੋਧੀ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।
ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਆਏ। ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਪਾਕਪਟਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਿਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਗਾਹਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਿਲੀ।
ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ
ਕੀ ਹੋਇਆ
14 ਘਟਨਾਵਾਂ- 1001ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਜੈਪਾਲ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ
ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ। ਲਾਹੌਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- 1001ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਲੜਾਈ
- ਲਗਭਗ 1072ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ
ਅਲੀ ਹੁਜਵੀਰੀ ਕਸ਼ਫ਼-ਉਲ-ਮਹਿਜੂਬ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- 1173ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਜਨਮ
ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।
- 1186ਗ਼ੌਰੀਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ
ਆਖ਼ਰੀ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਹਾਕਮ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 1192ਤਰਾਇਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ
ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ।
- 1206ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ
ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਾਬ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 1221ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ
ਪਹਿਲੀ ਮੰਗੋਲ ਫ਼ੌਜ ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
- 1240ਬਠਿੰਡੇ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ
ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਔਰਤ ਸੁਲਤਾਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਲਗਭਗ 1262ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਦਾ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ
ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਹਰਵਰਦੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਨਕਾਹ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
- 1298ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕੋਲ ਮੰਗੋਲ ਹਾਰੇ
ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜਾਰਨ-ਮੰਜੂਰ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- 1398ਤੈਮੂਰ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟਣ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- 1442ਜਸਰਤ ਖੋਖਰ ਦੀ ਮੌਤ
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੱਯਦ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀਹ ਸਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਖੋਖਰ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਮੌਤ।
- 1445ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੰਗਾਹ ਸਲਤਨਤ
ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸਲਤਨਤ ਬਾਬਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੋਕ
23 ਲੋਕ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 1001 ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਹਰਾਇਆ। ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਲਿਆ।
ਤੁਰਕ ਸੁਲਤਾਨ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸਤਾਰਾਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ।
ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਅਚਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਰਵਾਇਤ ਤਕੜੀ ਸੀ।
ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੂਫ਼ੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਕਸ਼ਫ਼-ਉਲ-ਮਹਿਜੂਬ ਲਿਖਿਆ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੂਫ਼ੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਿਆਰਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਸੰਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਦਰਗਾਹ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਸੁਲਤਾਨੀਏ, 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ।
ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ 1191 ਵਿੱਚ ਤਰਾਇਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।
ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਆਵਾਜ਼।
ਪਾਕਪਟਨ ਦੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਕਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਭਗਤ ਸਧਨਾ13ਵੀਂ ਸਦੀਸਿੰਧ ਦਾ ਕਸਾਈ, ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਬੰਦਾ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਛੀਂਬਾ ਅਤੇ ਦਰਜ਼ੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੋਖਰ ਸਰਦਾਰ, ਜੋ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਈ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ।
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਜੁਲਾਹਾ-ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਜੋਗ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਰਤ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਧੰਨਾ, ਪੀਪਾ ਅਤੇ ਸੈਣ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਦੀ ਭਗਤੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਾਗਰੋਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਆਪ ਹੀ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਅੱਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਗਮਪੁਰਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੈਦਪੁਰ ਦਾ ਤਰਖਾਣ ਜਿਸ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਕੋਧਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭੋਜ ਨਾਲੋਂ ਚੁਣਿਆ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਬਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਥੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਉਸਤਾਦ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।