ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਭਾਰ, ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ, ਘੱਲੂਘਾਰੇ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ।
Geet Arts · CC BY-SA 4.0 · ਵਿਕੀਮੀਡੀਆਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ, ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਟੁੱਟ ਗਈ; ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1739 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਅੱਠ ਜਾਂ ਨੌਂ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਦੀ ਸੀ, 1746 ਅਤੇ 1762 ਦੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ, ਅਤੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਵੀ: ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ, ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1766 ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਜਮਨਾ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ
ਕੀ ਹੋਇਆ
35 ਘਟਨਾਵਾਂ- ਅਕਤੂਬਰ 1708ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ
ਗੁਰਿਆਈ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਸਤੰਬਰ 1708ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਦੇ ਹਨ।
- ਨਵੰਬਰ 1709ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਾਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ
ਉਹ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਮਈ 1710ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ
ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਦਸੰਬਰ 1710ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ
- ਦਸੰਬਰ 1715ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦਾ ਪਤਨ
- ਜੂਨ 1716ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
1715 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਗਏ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
- 1733ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਵਾਬ ਬਣੇ
ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਖ਼ਿਲਅਤ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
- 1734ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ
ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੱਕ ਵਡੇਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਲਗਭਗ 1738ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟੇ ਗਏ।
- 1739ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਮਲਾ
ਫ਼ਾਰਸੀ ਹਾਕਮ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਥਾਣੀਂ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ।
- 1740ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ
ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
- 1745ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ
ਕੇਸ ਕਟਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਖੋਪਰੀ ਲਾਹੀ ਗਈ।
- 1746ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ।
- 1747ਦੁੱਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਿਆਲ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਵਿਸਾਖੀ 1748ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਿਆ
ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
- ਮਾਰਚ 1748ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ
- 1753ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਹੇਠ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਅੰਤ
ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਖ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਆਪਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- 1757ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- 1757ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ
ਕਸੂਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੌਲਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਸਬੇ ਦੇ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- 1758ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ
- ਜਨਵਰੀ 1761ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ
- 1761ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ
- ਫ਼ਰਵਰੀ 1762ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ। ਫਿਰ ਅਬਦਾਲੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- 1763ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਵਸਾਏ ਗਏ
ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- 1764ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ; ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ
ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਰਹਿੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਦਸੰਬਰ 1764ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੋਰਚਾ
- 1764ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਜੀਂਦ
ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਲੈ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- 1765ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
ਮਿਸਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- 1766ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਹੀਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ।
- 1772ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- 13 ਨਵੰਬਰ 1780ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ
- 1783ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ
ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਦੇ ਹਨ।
- 1792ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- 1797ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ
ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੋਕ
42 ਲੋਕ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਨਵਾਬ ਜਿਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1707 ਦੀ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਦਮਦਮੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਬੀੜ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟੇ ਗਏ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਰਹਮ-ਪੱਟੀ ਲਈ ਵੀ ਮਰਹਮ ਦਿੱਤੀ। ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਖ਼ਰੀਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਕਵੀ। 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਜੰਗ ਲੜੀ, ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵਾਰੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ।
ਤਪੱਸਵੀ ਤੋਂ ਜਰਨੈਲ। 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਰ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ, ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਵਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਚਾਲੀ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਮੋੜਿਆ, ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ। ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ-ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਿਲ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪਤਾਸੇ ਪਾਏ।
ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬੇਅਦਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਫ਼ਾਰਸ ਦਾ ਹਾਕਮ ਜਿਸ ਨੇ 1739 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਤਾਊਸ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਾਇਆ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1733 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ 1726 ਵਿੱਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਆਈਆਂ, ਉਹ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੋ ਦਰਜਨ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਲੜੇ।
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜੀ ਬਣਾਇਆ। ਵੱਡੀ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਭੰਗੀਆਂ ਨੇ ਖੋਹੀ ਅਤੇ ਚਿਰਾਂ ਤੱਕ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ।
ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਦਾ ਚਾਲਾਕ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆ ਅਤੇ 1758 ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ।
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ, ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ, ਕੌਮ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਅਖਵਾਏ।
ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਕੇਸ ਕਟਾਉਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1745 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਖੋਪਰੀ ਲਾਹੀ ਗਈ।
ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ੁਲਮ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਸਮੇਤ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1761 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਦੁੱਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1748 ਤੋਂ 1767 ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਜਾਂ ਨੌਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਪਾਣੀਪਤ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ।
ਹੀਰ ਦੇ ਕਵੀ, ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਕਿੱਸਾ, 1766 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਆਗੂ ਜੋ 1783 ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਏ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ। ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਇਲਾਕੇ ਵਧਾਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।
ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੈਤਿਕ ਭੁੱਲ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਸ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨੇ 1799 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਰਾਵੀ ਦੀ ਬਾਰ ਦੇ ਖਰਲਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ 1857 ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਗੋਗੇਰਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ। ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ, ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਾਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸੱਦਿਆ।
ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਮੁਲਤਾਨ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਸਦ ਸਾਂਭੀ।
ਅਮਰੀਕੀ-ਸਕਾਟਿਸ਼ ਮਨਚਲਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਕਰਨਲ, ਆਪਣੀ ਟਾਰਟਨ ਦੀ ਪੱਗ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਦਸਤੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜੋ 1822 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵਾਇਦ ਵਾਲੀ ਚੋਣਵੀਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡ।
ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਜਰਨੈਲ ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਡੋਗਰਾ ਜਰਨੈਲ ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਾਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ: 1834 ਤੋਂ ਲੱਦਾਖ਼, 1840 ਵਿੱਚ ਬਲਤਿਸਤਾਨ ਅਤੇ 1841 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਰਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋ-ਯੋ ਵਿਖੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਜਿਸ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ।
ਨੇਪਲਜ਼ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਬਦਨਾਮ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਪਹਸਾਲਾਰ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਮਰੌਦ ਸਾਂਭਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਲਾਹੌਰ ਅਧੀਨ ਜੰਮੂ ਦਾ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੱਦਾਖ਼ ਅਤੇ ਬਲਤਿਸਤਾਨ ਜਿੱਤੇ। 1846 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ।
25 ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬੰਦਾ। 1843 ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।